احمد بیرانوند

یادداشتی بر «  ندیمه نورد مجموعه شعرآستان » سروده ی وحید ضیایی

«در تو در توی روایت»

سلسلسه شعرآستان ، اشعاری هستند که با شکل، شمایل و ویژگی ها ی خاص در کارنامه ی آثار وحید ضیایی برجسته شده اند . ضیایی ، جزو آن دسته شاعران جوانی است که شعر رابه صورت جدی و با قوه ی خلاقه ی متفاوت دنبال می کند . دست او بر ترجمه و اهتمام به گردآوری ها ی متفاوت ، از دیگر شاخصه ها ی کوششی _ جوششی شاعرانه اش محسوب می شود  که بر پیگیری  جدی او در این وادی ،مهر تایید شده است ...

و اما شعر آستان :

اید اولین و مهمترین سوالی که پس از خوانش شعرآستان به ذهن خواننده متبادر می شود این باشد که آیا آنچه را خوانده ،شعر بوده است یا نه؟!!

ویژ گی های خاص و متمایز کننده ای در شعر آستان وجود دارد که فارغ از خوب یا بد بودن یا قوت یا ضعف بودن شان ، حتی برای مخاطب حرفه ای شعر هم تازه و مبهم است. تا جایی که او را با توجه به پشتوانه و درکی که از شعر دارد در پذیرش          « شعرآستان » به عنوان شعر  ، دچار تردید می کند.

ما در این جا به صورت تلگرافی به این ویژگی ها می پردازیم تا ببینیم این ویژگی ها چگونه دست به دست هم می دهند و شعری را تحت عنوان شعر آستان برای خواننده به وجود می آورند :

·   روایت : پررنگ ترین و مهمترین عنصری که در شعر آستان خودنمایی می کند ، روایت خاص اثر است .روایت در شعر آستان جزءگرا ،پریشان و همراه با پرش های موقعیت است که همین پرش ها موجب حذف محور و مرکزیت در شعر شده است.( که این امر می تواند شاخصه بسیاری از ژانر های امروزی و فراروایت ها باشد ) اما با تمام پرش ها یک نخ نامرئی موقعیت های هر بند را به هم پیوند می دهد. این نخ کار خود را بیشتر در حد یک بند از شعر انجام نمی دهد  و نمی تواند یا نمی خواهد که از وحدت بند به وحدت کلی شعر برسد . از این رو می توان از نظر فرمی هم شعر آستان را اثری بند محور پنداشت .

·   زبان : بعد از روایت ، زبان المانی ست که شعر آستان را به طور جدی از دیگر شعر ها متمایز می کند . نمود زبان در شعر آستان ، نمودی دستوری است . این نمود در چهار ساحت ِ: حذف ، جابجایی، تعویق و پیوند ِ ارکان دستوری ، زبان را هدایت می کند. زبان به کمک روایت می شتابد تا با چرخش ارکان دستوری ، عدم تمرکز را در شعر قوت بخشد . گاه با جابجا کردن ارکان یا به تعویق انداختن آن ها در جمله های بعد و یا حذف یکی از ارکان به طور کامل ، یا به اشتراک گرفتن یک رکن برای دو جمله  ، زبان در خودش پیچ داده می شود. این پیچ خوردگی در واقع راهی است که شاعر به وسیله ی آن معنا را از سرراست و دم دست بودن دور می کند .

- بازی های زبانی : شعر آستان از بازی های زبانی سود بسیاری می جوید. در این بازی های زبانی بیشترین مقصود گویا رسیدن به کنایه گویی یا طنز ی گزنده است .و با همین طنز ماحصل زبان ، اندیشه های اجتماعی _ سیاسی و اروتیک ِ نوک تیز شاعر فرصت حضور می یابند . تاجایی که بعضی اوقات حس می شود تمام بار محتوایی شعر آستان به دوش همین طنازی است و از یک چاشنی ساده به یک شگرد برای شعر تبدیل شده است .

·   گزارش خطی : با این که زبان معنا را در خودش می پیچاند اما در عین حال ، با چینش سالم ارکان به یک گزارش خطی می رسد . البته باید اشاره کرد شاعر در تمام شعر آستان ها  به تصرفات دستوری تکیه نمی کند. در بسیاری از جاها ، در میان تصرفات ، ناگاه به زبانی سالم و خطی در یک بند یا یک جمله می رسیم که حکم استراحت و پاگردی را برای مخاطب آسان خواه و آسان خوان دارد.

·   شکل نوشتاری شعر : در شعر آستان  چیزی  به نام سطر یا ستونی نویسی به آن معنا وجود ندارد . تنها واحد جدی نگارش ، بند است . فقط گاه گاه در میان بند ها مکث های حد فاصل به وسیله ی « / » ( که حکم رفتن به سطر بعد را دارد ) یا « ، »دیده می شود . بند نویسی به جای ستون و سطر نویسی موجب تند خوانی متن شده است . این شکل نوشتار در شعر کمتر استفاده می شود مگر بر اساس پتانسیل متن و خوانش خاص آن . نمونه ی موفق بند نویسی را  می توان در « امضا ها » ی یدالله رویایی دید که در آن جا بر اساس قائمیت ِ به ذات متن و کلمه ، نثر وارگی شعر و شعر وارگی نثر ، شکل نوشتار  فی النفسه کارکردی و توجیه پذیر است . این وضعیت گاه در آثار بعضی جوانان دهه ی اخیر هم  دیده می شود اما متاسفانه فاقد درک فرمی لازم و همخوانی درون و برون اثر است . **

·   موسیقی : برای شعر آستان به جای واژه ی « موسیقی »  کلمه ی         « ریتم » مناسب تر است همان طور که اشاره شد شکل نوشتار شعر آستان موجب تند خوانی شعر شده  و برجستگی تصرفات دستوری به گونه ای است که برای رسیدن به درک درست از شعر ، باید پیوند جملات را دنبال  و از مقطع خوانی پرهیز کرد . این پیوسته خوانی ریتم خاص و یکنواختی را به کل کار می دهد که تعمدی به نظر می رسد . این آهنگ موجود همخوانی قابل توجهی با کلیت شعر دارد و ذهن موسیقیایی شعر را در خدمت ذهن ساختاری آن قرار می دهد .

به طور کلی شعر آستان وحید ضیایی از پتانسیل ها و ظرفیت های زیادی برخوردار است که بسیاری از آن ها در خدمت کلیت کارهای او قرار گرفته است . اما به راحتی می توان دریافت که شعر آستان ، شعری در حال تکامل است و درحقیقت هرشعر تجریه ای تازه برای شاعر است که می خواهد ظرفیت های زبانی و روایی _ ذهنی خود را در بستر شعرش بیازماید . در این شک نباید کرد که آن چه وحید ضیایی انجام می دهد عملی جسورانه و آگاهانه است . گر چه در این گام های تجربه ، قدم هایی سست هم دیده می شود . چرا که در بعضی شعرآستان ها  ویژگی های یاد شده به جای ارائه ی اثری منسجم ، موجب شکل گیری شعری ساختار گسیخته و ارائه ی استعدادی لخت می شود و. ایجاز از دیگر نکاتی است که کمبود آن در شعر آستان حس می شود . اما به اعتقاد نگارنده قضاوت درباره ی شعر آستان حرکتی عجولانه است . شاید بهتر باشد که ما منتظر شعرآستان بیشتری بوده و یا نمود آن را در بازه ای خلاقه ی دیگری شاهد باشیم تا بتوانیم اوج و حضیض این شعر را با ایمان بیشتری حدس بزنیم .

* پیش از هر چیز بگویم این یادداشت مطمئنا  برای تمام شعرآستان ها  مصداق ندارد و قرار نیست به تمام آثار وحید ضیایی تعمیم یابد. ضمنا متن شعر آستان به گونه ای است که بعضی ها به راحتی می توانند  با لفاظی از زیبایی های شعر  طفره بروند و یا بالعکس با کلی گویی و واژه های قلمبه سلمبه در مورد چیزهای نداشته ی شعر  حرف بزنند. لذا یادداشت حاضر سعی دارد فارغ از همه چیز بافی ، به چند ویژگی خاص شعر آستان اشاره داشته باشد.

** البته در بعضی  شعر  آستان هم دیده می شود که شاعر  در آن ها بیشتر به مکث ها و «/ » مقید است و از بند نویسی محض می پرهیزد  مثل شعر آستان « بیست و چهارمین شعله »